Maria, matka Jezusa

Maria, matka Jezusa

Maria z Nazaretu, Miriam, Maryja (aram. מרים Marjam; gr. Μαριάμ, Μαρία María; arab. مریم marjam) (ur. przed 20 p.n.e. w Jerozolimie lub Sefforis, zm. po 30 n.e. wg tradycji w Efezie) – Żydówka, żona cieśli Józefa i matka Jezusa Chrystusa, czczona w wielu wyznaniach chrześcijańskich i islamie.

Zgodnie z przekazem apokryfów, Maria była córką Joachima i Anny. Wedle wzmianek w Ewangeliach, poczęła i urodziła syna pod wpływem Ducha Świętego. Nowonarodzone dziecię otrzymało imię Jezus. W późniejszych przekazach biblijnych pojawia się sporadycznie. To właśnie ona odnalazła dwunastoletniego Jezusa w świątyni. Wraz z synem uczestniczyła w weselu w Kanie Galilejskiej i była świadkiem pierwszego cudu Chrystusa. Stała również pod krzyżem wraz z Marią Magdaleną, Marią Kleofasową oraz Janem i widziała męczeńską śmierć syna na krzyżu. Zgodnie z tradycją chrześcijańską, po śmierci została wraz z ciałem wzięta do nieba.

Wszystkie imiona, którymi tytułowana jest Maria z Nazaretu, są obocznymi formami używanego w Polsce imienia Maria, które używane jest najczęściej. Tytuły Matka Boża, Najświętsza Maryja Panna i Madonna używane są przez wyznawców, głównie w katolicyzmie.

Rodzice Marii, św. Joachim i św. Anna (ilustracja z Kroniki norymberskiej)

Informacje na temat dzieciństwa Marii znane są wyłącznie z przekazów pozabiblijnych, takich jak Protoewangelia Jakuba i trzynastowieczna Złota legenda. Według tychże źródeł rodzicami Marii byli Joachim i Anna. Małżonkowie długo nie mogli doczekać się potomka. Przysięgli Panu, że jeżeli da im dziecko, oddadzą je na służbę Bogu. Pewnego dnia Annie ukazał się anioł, który oznajmił, że dziecko które urodzi będzie wielbione przez cały świat. Dziewięć miesięcy później na świat przyszła córka, której zgodnie z wolą anioła nadano imię Maria. W wieku trzech lat została ona oddana przez rodziców na wychowanie kapłanom i niewiastom usługującym w świątyni.

Zaślubiny Maryi i JózefaBernardino Luini, Zaręczyny Marii i Józefa

Protoewangelia Jakuba i Złota legenda opisały również okoliczności zawarcia małżeństwa Marii i Józefa. Gdy Maria miała czternaście lat, zgodnie z rozporządzeniem najwyższego kapłana miała wrócić do swej rodziny, aby wyjść za mąż. Nie zgodziła się jednak na opuszczenie świątyni, ponieważ składała śluby czystości i była przeznaczona do służby Panu. Nie wiedząc co robić, kapłani zwrócili się o pomoc do Boga, który polecił zebrać wszystkich nieżonatych mężczyzn z rodu Dawida. Każdy z nich miał złożyć na ołtarzu gałązkę. Na jednej z nich miał spocząć Duch Święty w postaci gołębicy i właściciel tej gałązki miał zostać mężem Marii. Wkrótce okazało się, że na żadnej z gałązek nie spoczął Duch Święty. Wtedy okazało się, że jeden z mężczyzn nie złożył gałązki. Tym człowiekiem był Józef z Galilei. Kiedy i on położył gałązkę, przepowiednia się spełniła. Podczas gdy Józef przygotowywał dom do przybycia żony, Maria udała się do Nazaretu, gdzie objawił jej się Archanioł Gabriel.

Maria, matka Jezusa Chrystusa pochodziła z plemienia Judy, była potomkinią Dawida. Ojcem Marii był Heli (według innych św. Joachim), a matką św. Anna.

Ewangelista Łukasz podaje, że potomkiem Helego był Józef, jednak Cyclopædia M"Clintocka i Stronga, wyd. z 1881 roku, tom III, strona 774 wyjaśnia:

W konstruowaniu ich tabel genealogicznych jest powszechnie wiadome, że Żydzi uznawali wszystkich przez mężczyzn, odrzucając, imię córki i uznając męża córki jako syna, gdy krew dziadka przechodziła do wnuka przez córkę.

Istnieje jednak pogląd, że oba rodowody odnoszą się bezpośrednio do Józefa a różnice wynikają z prawa lewiratu.

Jeśli tradycja przekazuje prawdziwe dane to Anna, żona Helego (Joachima), miała być siostrą Elżbiety, matki Jana Chrzciciela, czyli zgodnie z tą tradycją Maria była siostrzenicą Elżbiety. Niektórzy uważają, że siostrą Marii była też Salome, żona Zebedeusza, której dwaj synowie, Jakub i Jan, byli uczniami Jezusa.

Według Koranu Maria była dobra, prawa i posłuszna Bogu (Allahowi). Podobnie jak Biblia, Koran uznaje, że Maria urodziła Jezusa, będąc dziewicą.

W islamie Maria otaczana jest wielką czcią jako jedna z czterech wzorcowych kobiet.

Matka Boska Częstochowska, XV w.

Niektórzy bibliści chrześcijańscy do Maryi odnoszą rodowód Jezusa podawany przez ewangelistów i zgodnie z nim uważają, że pochodziła z rodu dawidowego. Według Ewangelii Łukasza Maryja mieszkała w mieście galilejskim Nazaret razem z poślubionym jej cieślą Józefem. Tam nastąpiło Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny i poczęcie za sprawą Ducha Świętego (Łk 1,26-38). Wkrótce potem nawiedziła dom kapłana Zachariasza i jego żony, Elżbiety, rodziców Jana Chrzciciela. Podczas tych odwiedzin Elżbieta wygłosiła proroctwo o Dziecku Maryi. Maryja miała w jej domu wypowiedzieć/zaśpiewać hymn (Magnificat).

Zgodnie z Ewangelią Mateusza kiedy mąż Maryi uświadomił sobie, że spodziewa się ona dziecka, zamierzał ją oddalić, ale za namową anioła nie uczynił tego (Mt 1,19-25). Narodziny Jezusa w Betlejem Łukasz Ewangelista tłumaczy brakiem miejsca w Jerozolimie. Tam powiła Jezusa w żłobie, a anioł, okoliczni pasterze i mędrcy ze Wschodu mieli oddać im cześć. Następnie król na rzymskiej prowincji Izrael - Herod - dowiedziawszy o się o Narodzinach zapowiedzianego przez Pisma Króla Żydowskiego, wydał dekret o spisie ludności i wymordowaniu nowonarodzonych dzieci. Mord ten nazwano Rzezią Niewiniątek. To zmusiło Świętą Rodzinę do podróży do Egiptu. Później, po powrocie do Izraela Maryja, miała towarzyszyć Jezusowi jako dziecku, podczas ofiarowania w świątyni, któremu podlegał jako pierworodny syn zgodnie z prawem żydowskim.

Lorenzo Lotto, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, 1506

Informacje na temat śmierci Marii i jej wniebowzięcia pojawiają się w Złotej legendzie i zostały zaczerpnięte z apokryficznej księgi, której autorstwo przypisuje się Janowi Ewangeliście. Po wniebowstąpieniu Jezusa, Maria zamieszkała w domu w pobliżu góry Syjon, gdzie odwiedził ją anioł, trzymający w ręku gałązkę palmową. Maria otrzymała od posłańca z niebios wiadomość, że za trzy dni opuści ziemskie ciało. Chciała zostać pochowana przez apostołów. Wtedy anioł powiedział, że przybędą do niej w dniu śmierci. Gdy Maria siedziała z aniołem, jej dusza opuściła ciało i udała się wprost w ramiona syna. Jezus polecił apostołom pochować ciało matki w dolinie Jozafata. Trzy dni później Jezus powrócił na ziemię i zapytał apostołów, jak może uczcić Marię. Wtedy oni polecili Jezusowi, aby zabrał ciało matki do nieba, aby na wieki pozostało po jego prawicy. Wtedy archanioł Michał zszedł na ziemię i złączył ciało Marii z jej duszą. Maria wyszła z grobu i natychmiast została wzięta do nieba. Szaty Marii miały zostać w grobie na pociechę wiernym. Suknia Marii stała się w późniejszych czasach relikwią w katedrze Notre Dame w Chartres.

Dogmat o wniebowzięciu Marii został ogłoszony w 1950 przez papieża Piusa XII.

Uroczystość liturgiczna Wniebowzięcia NMP ochodzona jest w Kościele katolickim 15 sierpnia.

 Osobne artykuły: Matka Boża i Najświętsza Maryja Panna.

Jednym z najważniejszych tytułów Marii jest Matka Boża znany również pod nazwami Boża Rodzicielka i Bogurodzica (gr. Θεοτόκος, Theotokos). Jest on związany z dogmatem, ogłoszonym na soborze efeskim (431), który zakończył spór dotyczący natury Chrystusa i w konsekwencji prawa Maryi do nazywania ją Matką Boga (wbrew nestorianom, którzy uważali, że przysługuje jej tylko tytuł Matka Chrystusa, jako że Syn Boży był zrodzony przed utworzeniem świata).

Drugim oficjalnym tytułem Marii jest Najświętsza Maryja Panna używany przede wszystkim w kościele katolickim, ale również i innych, m.in. prawosławnych i mariawickich.

Jerzy Siemiginowski, Matka Boska z Dzieciątkiem, 1685

Zgodnie z treścią Biblii Maria pozostała dziewicą do urodzenia Jezusa. Ewangelia według Mateusza 1,25 podaje (mówiąc o Józefie):

lecz nie zbliżał się do Niej, aż porodziła Syna, któremu nadał imię Jezus. (Biblia Tysiąclecia, wydanie IV)Ale nie obcował z nią, dopóki nie powiła syna, i nadał mu imię Jezus. (Biblia Warszawska)And knew her not till she had brought forth her firstborn Son: and he called His name JESUS (Biblia Króla Jakuba)nie współżył z nią (Współczesny Przekład).

Niektórzy chrześcijanie twierdzą, że dowodzi to, iż po narodzeniu Jezusa nie pozostała ona dziewicą.

Biblia (Ew. Mateusza 13, 55 i 56 ) wspomina o rodzeństwie Jezusa używając terminów greckich "adelphai" i "adelphoi". W starożytnej grece dalszych krewnych określano słowem "syngenon", choć opinie na temat znaczenia słów "adelphai" i "adelphoi" są podzielone.

New Catholic Encyclopedia podaje:

Za czasów ewangelisty oznaczały one w greckojęzycznym świecie rodzonego brata i rodzoną siostrę i tak je rozumiał grecki czytelnik. Na fakt ten zwrócił uwagę pod koniec IV wieku w nieistniejącej już rozprawie Helwidiusz, żeby przez przypisanie Marii innych dzieci oprócz Jezusa uczynić ją wzorem dla matek licznych rodzin. Święty Hieronim kierując się tradycyjną wiarą Kościoła w nieustające dziewictwo Marii, napisał przeciwko Helwidiuszowi traktat zawierający wyjaśnienie, które do tej pory cieszy się popularnością wśród uczonych katolickich.

Przypisywanie słowu "adelphoi" ("adelphai") jedynie znaczenia najbliższego rodzeństwa nie wydaje się zgodne np. z wersetem 1Kor 9,5 "Czyż nie wolno nam brać z sobą niewiasty-siostry, podobnie jak to czynią pozostali apostołowie oraz bracia Pańscy i Kefas?" , gdzie w określeniu niewykluczającym żony (niewiasty-siostry) występuje słowo "αδελφην". W związku z tym, że, uważaną za najstarszą, Ewangelię Marka datuje się na lata 60.-70., zaś cytowany tu Pierwszy List do Koryntian powstał najprawdopodobniej pomiędzy 56 a 57 rokiem, wydaje się, iż słowo "adelphoi" ("adelphai") nie mogło mieć już wtedy (o ile wcześniej miało) znaczenia określającego jedynie brata rodzonego. W innym przypadku św. Paweł zapewne nie używałby go w tak niejednoznaczny sposób w swoim liście. Oprócz tego greckie przekłady ksiąg Starego Testamentu zawierają liczne inne przykłady użycia słów z tej grupy na określenie krewnych dalszych niż rodzony brat i rodzona siostra.

Warto ponadto wskazać werset 26, rozdziału 19 Ewangelii Jana-Maria zostaje oddana pod opiekę nie któremuś z "rodzeństwa" Jezusa, ale jego uczniowi.

Wczesna tradycja stanowi o zachowaniu dziewictwa podczas porodu Jezusa, a także później, przez całe życie ziemskie.

Maryja, Andrea Mantegna

W "Sumie teologicznej" św. Tomasz z Akwinu podał argumenty teologiczne przemawiające za dziewictwem Maryi. Nieuznawanie pełnego dziewictwa Maryi pociąga za sobą następujące konsekwencje:

1. Odbierałoby to Chrystusowi doskonałość: ponieważ był według natury boskiej Jedynym Synem Ojca, jako Syn doskonały na wieki (Hbr 7,28), przystało też, by był jedynym Synem swej Matki, jako najdoskonalszy jej Owoc.2. Błąd ten czyni obrazę Duchowi Świętemu, Jego przybytkiem (sacrarium) bowiem było dziewicze łono, w którym ukształtowało się ciało Chrystusa; nie godziło się, żeby później zostało ono naruszone (violaretur) przez współżycie z mężem.3. Poprzez to odbierana jest godność i świętość Matce Bożej, gdyż, gdyby nie zadowoliła się takim Synem i gdyby zdecydowała się utracić przez współżycie małżeńskie to dziewictwo, które zostało w niej /przy Jego zrodzeniu/ cudownie zachowane, okazałaby niewdzięczność w najwyższym stopniu.4. Przypisywałoby to także samemu Józefowi wielką zuchwałość, gdyby usiłował naruszyć (polluere) tę, o której wiedział przez objawienie anioła, że poczęła Boga z Ducha Świętego.

Od początków chrześcijaństwa wiara w dziewicze poczęcie Jezusa, jak opisano w ewangeliach święte i nadprzyrodzone, była używana przez krytyków, zarówno motywowanych politycznie jak i religijnie, jako temat dyskusji, debat i przekazów pisemnych, szczególnie wymierzonych w ideę boskości Jezusa i tym samym w chrześcijan i chrześcijaństwo. Tego typu polemiki pochodziły zarówno z kręgów kultury żydowskiej jak i hellenistycznej. Szczególnie warto zwrócić uwagę na pisma Kelsosa z II wieku, który twierdził, że Jezus był synem z nieprawego łoża rzymskiego żołnierza o imieniu Pantera.

Niektórzy badacze zajmujący się kwestią historycznego Jezusa, uważają opowieść o jego narodzinach jako historię stworzoną w celu porównania Jezusa do Mojżesza (rzeź niewiniątek) i pokazującą wypełnianie proroctwa (powrót z Egiptu itd.).

Inni badacze, jak Bart D. Ehrman, sugerują, że metodami historycznymi nigdy nie można komentować prawdopodobieństwa nadprzyrodzonych wydarzeń. O ile partenogeneza (dzieworództwo) jest znana u niektórych zwierząt, to nie pojawia się naturalnie u ludzi ani innych ssaków.

Spory teologiczne na temat, czy Maryja była wolna od grzechu pierworodnego toczyły się od III wieku; protestantyzm i prawosławie stanowczo odrzucają niepokalane poczęcie, w starokatolicyzmie teza ta uchodzi za opinię teologiczną. W Kościele katolickim Niepokalane Poczęcie zostało w 1854 roku potwierdzone orzeczeniem dogmatycznym.

Obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. S. Lazzaro, IX lub XII wiek.

Pobożność katolicka przypisuje Maryi także inne tytuły, jak: Orędowniczka, Współodkupicielka, Królowa niebios. Niektóre z nich wiążą się z udziałem w dziele zbawienia: Matka Pięknej Miłości, Matka Boska Bolesna, Matka Boska Królowa Apostołów, Matka Kościoła.

Ponadto wiele tytułów wiąże się z patronatem Maryi nad określonymi dziedzinami (Matka Boska Królowa Polski, Matka Boska Zielna, Matka Boska Siewna), z formami kultu (Matka Boska Różańcowa, Matka Boska Szkaplerzna, Matka Boska Gromniczna), z objawieniami i wizerunkami (Matka Boska Częstochowska, Matka Boska Ostrobramska, Matka Boska Kalwaryjska, Matka Boska Wysocicka, Matka Boska Fatimska, Matka Boska z Lourdes).

Kult ten jest niekiedy krytykowany, głównie w niektórych kręgach fundamentalistów protestanckich, jako dotyczący, według krytykujących, tylko samego kultu matki i jako zbyt mocno spokrewniony z kultem Bogini Matki z Dzieckiem, występującym już w starożytnym Babilonie (co wg rastafarian ma biblijne znaczenie). Kult Bogini Matki był w Babilonie przedstawiany poprzez postać dziecka w objęciach matki. Był on też wyznawany w starożytnym Egipcie (Izyda i Horus) i również przedstawiany w ten sposób. Jego średniowieczną genezę i rosnącą popularność na ziemiach słowiańskich powszechnie upatruje się natomiast w zastałym na owych terenach, pierwotnym kultem Mokoszy.

Francisco Bayeu, Święta Rodzina, 1776Giovanni A. Boltraffio, Madonna Litta, 1491

Maryja przedstawiana jest na obrazach bądź w rzeźbie jako:

Święta Rodzina - Maryja z Dzieciątkiem na ręku, niekiedy obok niej stoi św. JózefOrantka – kobieta modląca się z podniesionymi rękami (częsty motyw ikon wschodnich);Sacra Conversazione - Matka Boska tronująca z Dzieciątkiem, otoczona stojącymi postaciami świętychPietà – opłakująca Jezusa, trzymając na kolanach jego ciało po śmierci na krzyżu;Hodegetria - ujęcie popiersiowe Maryi, trzymającej na rękach małego Jezusa, motyw częsty w ikonachEleusa - formalnie podobne do przedstawienia Hodegetrii lecz Maryja policzkiem przytula się do policzka JezusaImmaculata - Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Motyw ikonograficzny utożsamiający postać Marii z Niewiastą z Apokalipsy św. Jana.Blacherniotissa - nazwa pochodzi od miejsca, gdzie znaleziono tego typu przedstawienie, ukazuje Matkę Boską z Emmanuelem w medalionie, który Maryja ma na piersi, bądź jest przez nią trzymanyNikopoia - ukazanie Matki Boskiej zwycięskiej, częsty motyw w ikonach i figurkach drewnianych małego rozmiaruMater Misericordiae - typ ikonograficzny, wykształcony w XIII wieku i propagowany przez zakony cystersów i dominikanów Maria stojąca z rozwartymi ramionami, odziana w szeroki płaszcz, pod którym chronią się małe ludzkie postaci (zazwyczaj są to fundatorzy dzieła)Madonna na półksiężycu - motyw nawiązuje do fragmentu Apokalipsy św. JanaMadonna szafkowa - spotykana w plastyce późnego średniowieczaMadonna na lwach - drobna rzeźba, popularna w XV wiekuMaria w wieńcu różanym - wizerunek Madonny jest otoczony niewielkimi owalnymi obrazami, przedstawiającymi pasjęPiękna Madonna - typ rzeźby Madonny popularny w XV wiekuMatka Boska Bolesna, Mater dolorosa (łac.) z siedmioma mieczami (symbolem siedmiu boleści), podtrzymując w ramionach martwego Jezusa Chrystusa lub pod krzyżem w towarzystwie św. Jana i św. Magdaleny