św. Teresa od Jezusa, dziewica i doktor Kościoła

Teresa z Ávili

W roku 1622, 40 lat po śmierci, została kanonizowana papieża Grzegorza XV. W roku 1970, została uznana doktorem Kościoła przez papieża Pawła VI. Jej książki, włączając jej autobiografię, Księga Życia, i jej przełomowe dzieło, Twierdza wewnętrzna, są integralną częścią literatury hiszpańskiego Renesansu, jak również chrześcijańskiego mistycyzmu ichrześcijańskiej medytacji, którą opisuje w swym ważnym dziele Droga Doskonałości.

Młodość

Teresa z Ávili urodziła się w roku 1515 w Gotarrendura, w prowincji Ávila, w Hiszpanii. Jej dziadek, Juan de Toledo, byłmarranem (Żydem nawróconym na chrześcijaństwo) i został skazany przez hiszpańską Inkwizycję za rzekomy powrót do wiary żydowskiej. Jej ojciec, Sánchez de Cepeda, kupił tytuł szlachecki i skutecznie zasymilował się z chrześcijańskim społeczeństwem. Matka Teresy, Beatriz, bardzo gorąco chciała wychować swą córkę na pobożną chrześcijankę. Teresa z Ávili, jako dziecko była zafascynowana żywotami świętych i w wieku siedmiu lat, wraz ze swym bratem Rodrigo, uciekła z domu, by oddać życie jako męczennica wśród Maurów. Wujek Teresy, który wracał właśnie do miasta, zatrzymał ich, gdy byli już poza jego murami.

Po śmierci matki, w roku 1530, ojciec oddał Teresę pod opiekę augustianek w Ávili. Przebywając tam Teresa podjęła decyzję, by oddać swe życie Bogu i wstąpić do zakonu. W roku 1534, potajemnie wstąpiła do zakonu karmelitanek w Ávili. Będąc w tym klasztorze Teresa bardzo ciężko chorowała. Na początku tego czasu kłopotów ze zdrowiem, doświadczyła okresu ekstaz religijnych dzięki lekturze książki religijnej „Tercer abecedairo espiritual” (napisanej przez Francisco de Osuna i wydanej w roku 1527). To dzieło, na wzór podobnych dzieł średniowiecznych mistyków, składało się ze wskazania kierunków, w których należy badać sumienie, wskazań dotyczących wewnętrznego duchowego skupienia i wewnętrznej kontemplacji. Studiowała również inne ascetyczne dzieła mistyków, takie jak „Tractatus de oratione et meditatione” świętego Piotra z Alkantary i może wiele z tych, na których święty Ignacy Loyola oparł swe Ćwiczenia Duchowe i być może też same Ćwiczenia Duchowe.

Teresa z Ávili twierdziła, że podczas okresu swych chorób wzrosła z najniższego poziomu rozwoju duchowego, „wspomnienie”, do drugiego, „kontemplacji w ciszy” lub nawet do najwyższego, „oddania się ekstazie”, który oznacza doskonałe zjednoczenie z Bogiem. Powiedziała, że w ostatnim etapie ciężkich chorób często otrzymywała obfity „dar błogosławionych łez”. Gdy rozróżnienie pomiędzy grzechem ciężkim, a lekkim, sformułowane przez Kościół katolicki, stało się dla niej w pełni zrozumiałe, zdała sobie sprawę z okropności grzechu i z dziedzicznej natury grzechu pierworodnego. Poznała również własną naturalną niemoc w konfrontacji z grzechem i konieczność bezwzględnego podporządkowanie się Bogu.

Około roku 1556, przyjaciele Teresy z Ávili zasugerowali, że jej nowo odkryta wiedza jest dziełem diabła, a nie Boga. Zaczęła, więc stosować praktyki pokutnicze iumartwiać się, chcąc w ten sposób odpokutować swoje odejście od nauki Kościoła katolickiego. Jej spowiednik, jezuita święty Franciszek Borgiasz, jednakże zapewniał ją o boskim pochodzeniu jej przemyśleń. W roku 1559, w święta świętego Piotra, Teresa z Ávili doświadczyła widzenia Jezusa Chrystusa, który ukazał jej się w postaci cielesnej, choć niewidzialny. Była ona całkowicie przekonana o prawdziwości tej wizji. Widzenia Jezusa Chrystusa trwały w sposób nieprzerwany przez okres ponad dwóch lat. W innej wizji, Serafin  wielokrotnie wbił w jej serce rozżarzony do czerwoności czubek złotej lancy, powodując niepojęty duchowo-fizyczny ból.

Teresa z Ávili tak opisuje tę scenę:

"Zobaczyłam, w jego ręce długą złotą dzidę, zaś jej koniec pokryty żelazem rozżarzony był do czerwoności. Wydawało mi się, że wkuwał ją co pewien czas w moje serce i że przebijał moje wnętrzności. Gdy poruszał swą dzidą wydawało mi się, że porusza i moimi wnętrznościami. Pozostawił mnie całą płonąca wielką miłością do Boga. Ból był tak wielki, że aż zaczęłam jęczeć, a słodkość płynąca z jego nadmiaru była tak zaskakującą, że nie chciałam być go pozbawiona..."

Ta wizja była inspiracją dla jednego z najsławniejszych dzieł Berniniego, Ekstaza świętej Teresy znajdującego się w bazylice Santa Maria della Vittoria w Rzymie.

Pamięć o tym wydarzeniu była dla Teresy z Ávili inspiracją do końca jej życia i motywowała jej całożyciowe oddanie się naśladowaniu życia i cierpienia Jezusa Chrystusa, które streszczała w słowach: "Panie, pozwól mi cierpieć z tobą albo umrzeć".

Aktywność jako reformatorka

Zachęta do nadania zewnętrznego, praktycznego wyrazu jej wewnętrznym przeżyciom była inspiracją jej przewodnika duchowego i doradcy, franciszkanina świętego Piotra z Alkantary. Poznała go, na początku 1560 roku, jako założyciela zakonów franciszkańskich. Od tego momentu, Teresa z Ávili postanowiła poświęcić się założeniu zreformowanej gałęzi zakonu karmelitańskiego, usuwając rozprężenie napotkane w klasztorach. Guimara de Ulloa, zamożna kobieta będąca jej przyjaciółką, zebrała niezbędne fundusze.

Skrajne ubóstwo cechujące nowo otwarty, zreformowany klasztor pod wezwaniem świętego Józefa, składający się tylko z małego domu i kaplicy, założony przez Teresę z Ávili w roku 1562, początkowo wywołał skandal pomiędzy mieszkańcami i władzami Ávili. Władze Ávili chciały odebrać jej ten klasztor, jednak silni wpływowi wspomożyciele Teresy, włączając biskupa i dobrze sytuowanych mieszczan, przemienili tę niechęć władz i mieszczan w aplauz.

W marcu 1563 roku, gdy Teresa z Ávili przenosiła się do nowego klasztoru, otrzymała papieskie poparcie głównej zasady panującej w nowych placówkach: skrajnego ubóstwa i zrzeczenia się dóbr materialnych. Zasady te zapisała w „konstytucji” zreformowanego przez siebie zgromadzenia. Jej plan polegał na ożywieniu wcześniejszych, surowszych reguł zakonu karmelitów, i uzupełnieniu je o nowe, takie jak: biczowanie raz w tygodniu (rozumiane jako nabożeństwo) i chodzenie boso. Przez pierwsze pięć lat, Teresa z Ávili pozostawała w odosobnieniu, pochłonięta całkowicie pisaniem nowej konstytucji dla zreformowanej części zakonu karmelitów, karmelitów bosych.

Teresa z Ávili otrzymała pozwolenie na utworzenie dwóch klasztorów dla mężczyzn, które chciały przyjąć zreformowaną przez nią konstytucję. Przekonała świętego Jana od Krzyża i Antoniego od Jezusa, by pomogli jej w tym przedsięwzięciu. W listopadzie 1568 roku, założyli oni pierwszy klasztor braci karmelitów bosych w Duruello. Gerónimo Grecian, przyjaciel Teresy z Ávili, wizytator zakonu karmelitów w Andaluzji, komisarz apostolski, późniejszy prowincjał reform Teresy, dał jej silne wsparcie w zakładaniu klasztorów w Segowii (1571), Beas de Segura (1574), Sewilli (1575) i Caravca de la Cruz (1576). W tym czasie, głęboki mistyk, święty Jan od Krzyża, jako nauczyciel i kaznodzieja, rozwijał wewnętrzne życie nowego zgromadzenia.

W roku 1576, w starszej, niezreformowanej części zakonu karmelitów wybuchła fala prześladowań przeciwko Teresie z Ávili, jej współpracownikom i jej reformą. Stosownie do treści uchwał przyjętych na kapitule generalnej wPiacenza, „stanowiący” o zakonie karmelitów zakazali dalszego zakładania zreformowanych klasztorów karmelitów bosych. Generał zakonu rozkazał Teresie z Ávili przejść na dobrowolną emeryturę do jednego z jej klasztorów. Teresa zgodziła się na to i wybrała klasztor pod wezwaniem świętego Józefa w Toledo. Oznaczało to koniec wprowadzanych przez nią reform. Jej współpracownicy i podwładni zostali poddani znacznie cięższym prześladowaniom. Święty Jan od Krzyża został uwięziony przez swych przełożonych pod brutalnym reżimem w Toledo, był tam głodzony i torturowany.

Ostatecznie, po kilku latach błagań Teresy, król Filip II Hiszpański swym listem opowiedział się po jej stronie. Jako rezultat, w roku 1579, podczas procesów przeciwko Teresie z Ávili przed Inkwizycją, zarzuty stawiane przeciwko niej przez Greciana i innych zostały odrzucone, a wprowadzane przez nią reformy zostały przywrócone do chwały. Papież Grzegorza XIII osobną bullą zatwierdził osobną prowincję karmelitów, młodszą gałąź tego zakonu, karmelitów bosych. Królewskie rozporządzenie zaś stworzyło radę, składającą się z czterech biegłych, ochraniającą reformy wprowadzane przez Teresę z Ávili.

W ciągu ostatnich trzech lat jej życia, Teresa z Ávili zakładała klasztory w Villanueva de la Jara w północnej Andaluzji (1580), Palencii (1580), Sorii (1581), Burgos i Grenadzie (1582). W sumie siedemnaście klasztorów, wszystkie poza jednym założone przez nią. Podczas jej dwudziestoletniej działalności reformatorskiej, również wiele męskich zakonów karmelitów przyjęło zreformowaną przez nią konstytucję.

Podczas swej podróży z Burgos do Alba de Tormes, Teresa zachorowała na chorobę, która w krótkim czasie stała się przyczyną jej śmierci. Teresa z Ávili zmarła w roku 1582, dokładnie w czasie, gdy kraje katolickie przechodziły z kalendarza juliańskiego na gregoriański, co wymagało przesunięcia w kalendarzu daty z 5 października na 14 października. Zmarła albo przed północą 4 października albo wcześniej rano 15 października. Jej święto wyznaczono na dzień 15 października. Ostatnimi słowami, które wypowiedziała były: „Mój Panie, nadszedł czas by ruszyć dalej. Niechaj więc spełni się twoja wola. O mój Panie i Małżonku, godzina, której pragnęłam nadeszła. Nadszedł czas by spotkać się twarzą w twarz”.

W roku 1622, czterdzieści lat po śmierci, Teresa z Ávili została kanonizowana przez papieża Grzegorza XV. Kortezy Generalne, w roku 1617, pośmiertnie wywyższyły ją, ogłaszając patronką Hiszpanii. W roku 1970, papież Paweł VI ogłosił ją, wraz z świętą Katarzyną ze Sieny doktorem Kościoła. Były one pierwszymi kobietami, które otrzymały to wyróżnienie. Teresa z Ávili czczona jest również, jako „doktor Modlitwy”. Teologia mistyczna spisana w jej dziełach wywarła formacyjny wpływ na wielu teologów kolejnych wieków, takich jak doktor Kościoła święty Franciszek Salezy i François Fénelon.

Mistycyzm

Centrum myśli mistycznej Teresy z Ávili, w całej jej twórczości, jest wzrost duszy składający się z czterech etapów („Księga Życia” rozdziały 10-22):

Pierwszy, zwany „kontemplacją myślną” jest pobożną kontemplacją lub koncentracją, odłączeniem duszy od ciała, głównie pobożną kontemplacją Męki Pańskiej i żalem za grzechy („Księga Życia” rozdział 11.20).

Drugi, „kontemplacja w ciszy”, w którym przynajmniej wola ludzka jest zatopiona całkowicie w Bogu, z racji charyzmatycznego, nadprzyrodzonego stanu danego duszy przez Boga, podczas gdy inne zdolności, jak pamięć, rozum i wyobraźnia, nie są jeszcze oderwane od rozproszenia przez świat. Częściowe rozproszenie jest spowodowane zewnętrznymi bodźcami takimi jak powtarzanie modlitw lub spisywanie zapisków duchowych, lecz dominującym stanem jest spokój („Księga Życia” rozdział 14.1).

Trzeci, „pobożne zjednoczenie” jest nie tylko stanem nadprzyrodzonym, lecz zasadniczo stanem ekstazy. Charakterystyczną cechą tego stanu jest zjednoczenie rozumu z Bogiem, tylko pamięć i wyobraźnia są pozostawione same sobie. Stan ten charakteryzuje się również błogim pokojem, słodkim snem wyższych sfer duszy, świadomym zachwytem miłością Boga.

Czwartym jest, „oddanie się ekstazie lub uniesieniu”, stan pasywny, w którym świadomość bycia w ciele znika. Funkcjonowanie zmysłów ustaje, pamięć i wyobraźnia są również całkowicie zjednoczone z Bogiem lub upojone. Ciało i dusza są wirze słodkiego bólu przynoszącego szczęście, z występującymi po sobie budzącymi przerażenie płomiennymi blaskami, całkowitą niemocą, utratą świadomości, okresami duszenia się, przerywanymi czasami przez tak ekstatyczne poczucie lotu, że ciało dosłownie wznoszone jest w przestrzeń kosmiczną. Ten stan trwa przez pół godziny i jest zastępowany przez kilkugodzinne odprężenie w omdlewającej słabości, w całkowitym zjednoczeniu z Bogiem, skutkujące negacją wszystkich czynników zewnętrznych. Z tego stanu człowiek budzi się z płaczem. Jest to szczyt doświadczeń mistycznych (wielokrotnie widziano Teresę z Ávili lewitującą nad ziemią podczas Mszy świętej).

Czwarty etap opisuje również święty Apostoł Paweł w 2 Liście do Koryntian 12,1-4: „Jeżeli trzeba się chlubić - choć co prawda nie wypada - przejdę do widzeń i objawień Pańskich. Znam człowieka w Chrystusie, który przed czternastu laty - czy w ciele - nie wiem, czy poza ciałem - też nie wiem, Bóg to wie - został porwany aż do trzeciego nieba. I wiem, że ten człowiek - czy w ciele, nie wiem, czy poza ciałem, /też nie wiem/, Bóg to wie - został porwany do raju i słyszał tajemne słowa, których się nie godzi człowiekowi powtarzać”.

Opisy „kontemplacji myślnej” Teresy z Ávili uważane są za jedne za najdoskonalszych, a jej pozycja pomiędzy pisarzami teologii mistycznej jest wyjątkowa. We wszystkich swych dziełach dotyczących mistyki opisuje swe osobiste przeżycia. Głębokie zrozumienie tych przeżyć i dar analitycznego myślenia uzdolniły ją do jasnego wyrażenia swych doświadczeń. Definicja kontemplacji, którą stworzyła została użyta w Katechizm Kościoła Katolickiego: „Co to jest kontemplacja? Św. Teresa odpowiada: "Kontemplacja myślna nie jest, według mnie, niczym innym jak głębokim związkiem przyjaźni, w którym rozmawiamy sam na sam z Bogiem, w przekonaniu, że On nas kocha" .

Teresa z Ávili otrzymywała wizje Jezusa i Maryi. Mocno wierzyła w moc wody święconej i napisała, że używała jej z powodzeniem do odpierania diabła i pokus : „Wiem, z częstego doświadczenia, że nic tak odstrasza diabła jak woda święcona ”.

Dzieła

Dzieła świętej Teresy z Ávili, tworzone dla celów dydaktycznych, są jednymi z najwybitniejszych w literaturze mistycznej Kościoła katolickiego. Jej proza jest naznaczona wpływem łaski, ozdobną schludnością i uroczą siłą wyrazu, umieszczając ją w czołówce Hiszpańskich prozaików. Jej poezja jest natomiast wyróżniana za czułość i poczucie rytmu myśli.

Najważniejsze dzieła świętej Teresy z Ávili to:

• „Księga Życia”, napisana przed rokiem 1567, pod kierunkiem jej spowiednika, ojca Pedro Ibáñeza,
• „Droga doskonałości”, napisana również przed rokiem 1567, również pod kierunkiem jej spowiednika,
• „Medytacja nad Pieśnią nad pieśniami”, napisana w roku 1567, pierwotnie dla swych córek ze zgromadzenia Matki Bożej z Góry Karmel,
• „Twierdza wewnętrzna”, napisana w roku 1577, w której porównuje rozwój duszy oddanej kontemplacji do zamku z siedmioma kolejnymi wewnętrznymi komnatami, analogicznie do siedmiu niebios,
• Dwoma mniejszymi dziełami są „Podniety miłości Bożej” i „Wołanie duszy do Boga”. Wspomnieć należy również jej korespondencje składającą się z 342 zachowanych listów i 87 fragmentów innych zapisków.

Urywek twórczości

Wiersz świętej Teresy z Ávili „Cierpliwość Zwycięża”:

Inni o świętej

• George Eliot (wł. Mary Ann Evans) uczyniła ze św. Teresy genius loci swojej powieści Miasteczko Middlemarch, jednocześnie dając do zrozumienia, że taka postać nie mogłaby żyć w społeczeństwie wiktoriańskim
• Josef Breuer i Zygmunt Freud w swoich Studiach nad histerią nazwali św. Teresę patronką histeryczek, uznając jej doznania mistyczne za przykład histerii. Stwierdzili oni jednak także, że była ona "kobietą obdarzoną geniuszem i wybitnymi zdolnościami praktycznymi".
• Simone de Beauvoir pisała w Drugiej płci, że św. Teresa "nie jest niewolnikiem swojej psychiki i hormonów" i że "trzeba podziwiać (...) wielkość wiary, która dociera do najbardziej intymnych części ciała".
• Jan Paweł II "Trzeba, by bogate dziedzictwa pozostawione przez Teresę od Jezusa zostało dogłębnie przemyślane i by skutecznie wpłynęło na odnowienie życia wewnętrznego narodu, a przez to na odrodzenie całego życia kościelnego w jego różnorakich przejawach.

Gigantyczna postać Wielkiej Teresy, nie tylko w skali lokalnej czy narodowej, ale w skali powszechnej, powinna być silną zachętą w tym kierunku".

• Jan Paweł II "W dniu 4 października roku 1582, który we wprowadzonym później Kalendarzu Gregoriańskim wypadł 15 października, w Alba, w granicach diecezji w Salamance, odeszła do Oblubieńca święta Teresa od Jezusa, osłabiona wiekiem i chorobą, lecz wciąż pełna żaru i płomiennej miłości do Boga i Kościoła. Przebyła długą drogę, opromienioną darem łaski prawdziwą "drogę doskonałości", na której przez modlitwę otwarła się na służbę miłości przeniknęła w głąb "twierdzy duszy" i doświadczyła tej miłości, która im bardziej kogoś łączy z Bogiem, tym bardziej pobudza go do przejęcia się duchem Kościoła i do poświęcenia się Kościołowi".
• Do postaci św. Teresy odnosi się piosenka pt. "Santa Teresa de Avila", którą napisał Robert Kasprzycki [15]