św. Ireneusz, biskup i męczennik

św. Ireneusz, biskup i męczennik

Ireneusz z Lyonu (łac. Irenaeus, gr. Eirenaios), (ur. ok. 140 w Smyrnie, w Azji Mniejszej, zm. ok. 202 w Lyonie) – biskup Vienne, teolog, apologeta, Ojciec Kościoła, męczennik i święty Kościoła katolickiego.

Wychował się w Smyrnie (obecnie Izmir). Był uczniem św. Polikarpa, jednego z Ojców Apostolskich. Około 178 roku, za czasów panowania cesarza Marka Aureliusza, już jako biskup Vienne, został po śmierci bpa Potyna najpierw administratorem, następnie biskupem Lyonu (łac. Lugdunum).

Według tradycji uformowanej w VI wieku miał ponieść śmierć męczeńską w czasie prześladowań za Septymiusza Sewera (202).

Kontekst jego nauczania stanowiły liczne sekty gnostyckie, z którymi polemizował w Adversus heareses. Najbardziej znaną wizją teologiczną biskupa Lionu, była tzw. teoria rekapitulacji - odnowienia i zebrania całego stworzenia w Chrystusie jako Głowie (por. Ef 1,10).

Nauczał, podobnie jak wielu Ojców Kościoła, np. Grzegorz z Nyssy i Atanazy Wielki, że Adam i Ewa stworzeni byli w swego rodzaju dziecięcej niewinności, bez pożądliwości i dorosłego rozeznania. Stąd za upadek trzeba bardziej winić złośliwość kusiciela niż ich. Wygnanie przez Boga z raju nie wynikało z chęci pozbawienia ich dostępu do drzewa życia, lecz z miłosierdzia. Bóg chciał zachować pierwszych rodziców od trwania w grzechu, który mógł stać się wieczny i nieuleczalny. Wygnanie miało ich otrząsnąć z pychy. Ich śmierć fizyczna, poprzez rozwiązanie ciała, miała położyć kres grzechowi. Odkupienie dokonane przez Chrystusa było bardziej wyzwoleniem ludzkości z tego czasu pokuty i nawrócenia, niż ekspiacją wobec Boga.

Greckie oryginały jego najważniejszego dzieła, w 5.księgach, zaginęły. Zachowały się ich przekłady na łacinę zatytułowane "Adversus haereses" (Przeciw herezjom). Powstały w latach 180-185. Polemizował w nich z gnostycyzmem. Wiedzę na temat gnostyków czerpał z dzieł, które zaginęły. W roku 1526 "Adversus haereses" wydał Erazm z Rotterdamu. Współczesne wydanie krytyczne zostało dokonane w ramach serii Sources chrétiennes.

Razem z innymi biskupami napisał list do biskupa Rzymu, Wiktora, w sprawie daty obchodzenia świąt Wielkanocy. Ireneuszowi zawdzięczamy wypracowanie pojęcia Tradycji i sukcesji apostolskiej. Sporządził listę biskupów Rzymu poczynając od św. Piotra a kończąc na Eleuteriuszu. Uznawał prawo prymatu biskupa Rzymu nad biskupami innych metropolii. Z prac Ireneusza zachował się także "Dowód prawdziwości nauki apostolskiej", w przekładzie na język ormiański. Inne dzieła, które wymienia Euzebiusz z Cezarei nie dotrwały do naszych czasów. Wyznawał poglądy millenarystyczne.

Adversus heareses (Przeciw herezjom) - wydali A. Rousseau i L. Doutreleau. t. I - SCh 263 i 264 t. II - SCh 293 i 294 t. III - SCh 210 i 211 (Paryż 1974) t. IV - SCh 100 (2 części) t. V - SCh 152 i 153 Bóg w Ciele i Krwi. Hans Urs von Balthasar (wybór i opracowanie). Wincenty Myszor (przekład z j. niem, łac., greck.), wydawnictwo "M" BOK 16, Kraków 2001, s. 140. Chwałą Boga żyjący człowiek. Jean Comby i Donna Singles (wybór i komentarz). Ks. Wincenty Myszor (przekład), Społeczny Instytut Wydawniczy "Znak" Seria "Żywa Wiara" 19, Kraków 1999, s. 111. Wykład nauki apostolskiej. Wincenty Myszor (wstęp, przekład i opracowanie), Wydawnictwo WAM ŹMT 7, Kraków 1997, s. 115.

Kościół w Lyonie oddaje cześć św. Ireneuszowi jako doktorowi Kościoła i swemu głównemu patronowi.

Kult na cały Kościół rozszerzył papież Benedykt XV w roku 1922 .

Wspomnienie liturgiczne św. Ireneusza w Kościele katolickim obchodzone jest 28 czerwca (w polskim Kościele katolickim ma rangę wspomnienia obowiązkowego).

Święty Ireneusz jest również patronem archidiecezji lyońskiej oraz parafii w Marsylii i w Częstochowie.

W ikonografii jest przedstawiany w stroju biskupa rytu rzymskiego z mitrą i pastorałem.