św. Cyryl Aleksandryjski, biskup i doktor Kościoła

św. Cyryl Aleksandryjski, biskup i doktor Kościoła

Cyryl z Aleksandrii, Cyryl Aleksandryjski, Św.Cyryl I (ur. 378, zm. 27 czerwca 444), patriarcha Aleksandrii, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli Szkoły Aleksandryjskiej, nazywany Filarem Wiary. Jest czczony jako święty przez Kościół rzymskokatolicki, katolickie Kościoły wschodnie i Kościół prawosławny, ojciec i doktor Kościoła. Jako biskup Aleksandrii został oskarżony przez swych przeciwników o doprowadzenie do zabójstwa neoplatońskiej filozof Hypatii.

O życiu Cyryla dowiadujemy się głównie z pism jego rówieśnika Sokratesa Scholastyka (380-ok. 450) i kilku pomniejszych uwag w innych pismach.

Urodził się w Aleksandrii. Był bratankiem arcybiskupa Aleksandrii Teofila, któremu towarzyszył podczas podróży do Konstantynopola w roku 403 na synod biskupi, zwołany w celu usunięcia patriarchy Konstantynopola, św. Jana Chryzostoma. Wcześniej przez około pięć lat miał mieszkać samotnie na pustyni, gdy Teofil, wezwał go do siebie i wyświęcił na diakona.

Gdy 15 października 412 Teofil zmarł, Cyryl objął jego urząd, ale dopiero po starciach ze zwolennikami swego kontr-kandydata Tymoteusza. Sokrates Scholastyk ostro krytykuje Cyryla za to, że jednym z jego pierwszych posunięć jako biskupa, było splądrowanie i zamknięcie kościołów nowacjan. Doprowadził też do opuszczenia miasta przez Żydów, którzy organizowali wiece z użyciem przemocy wobec chrześcijan. Sokrates podaje, że Cyryl uczynił to by bronić chrześcijan i że dokonał tego osobiście, zebrawszy tłum z miasta oraz 500 mnichów z Nitrii. Przeciwny poczynaniom biskupa był Orestes, prefekt cesarski i namiestnik Egiptu, który też widział, że zaczyna on przejmować faktyczną władzę w mieście. W czasie starć, jeden z mnichów imieniem Ammoniusz ranił w głowę Orestesa. Ten zaś poddał Ammoniusza torturom, w wyniku których mnich zmarł. Cyryl przez jakiś czas czcił jego ciało jako relikwie męczennika.

W czasie, gdy Cyryl był biskupem Aleksandrii, doszło do publicznego zamordowania Hypatii, neo-platońskiej filozof, określanej też współcześnie jako matematyczka, choć wówczas termin ten oznaczał co innego niż dzisiaj. Ponieważ przywódcą tego mordu był chrześcijanin, lektor Piotr, rzuciło to - jak podaje Sokrates - cień na kościół aleksandryjski i na jego biskupa. Sam Sokrates nie uważa, że należy winić Cyryla. Natomiast oskarżał go o to późniejszy neo-platoński filozof Damaskios (462-544), który był znany z nieprzyjaźni wobec chrześcijan. Sokrates pisze też, że w opinii ludzi ze sfer kościelnych Hypatia, sama będąc w przyjaźni z Orestesem, przeszkadzała w pojednaniu między nim a biskupem miasta.

Współcześni historycy, jak M. Dzielska czy T. Zieliński, składają odpowiedzialność na Cyryla. Jak twierdzi Maria Dzielska, trudno jest udowodnić bezpośrednie wydanie rozkazu nakazującego zamordować Hypatię w określonym miejscu czy w określony sposób przez biskupa Cyryla, ale jednoznacznie ponosi on moralną odpowiedzialność za to morderstwo, ponieważ na kazaniach występował przeciw Hypatii, oskarżając ją o uprawianie magii. Profesor Tadeusz Zieliński ze śmiercią Hypatii wiąże udział mnichów nitryjskich, których nazywa "czarną gwardią" takich biskupów jak Teofil czy Cyryl. Śledztwo w sprawie śmierci aleksandryjskiej filozof i matematyczki (w tym czasie termin ten zazwyczaj oznaczał osobę zajmującą się astrologią i wróżeniem przyszłości z gwiazd) oparło się nawet o dwór cesarski, jednak dzięki potędze i wpływom Cyryla nikogo nie ukarano.

Biskup Aleksandrii był jedną z głównych postaci sporów dogmatycznych wywołanych przez herezję nestoriańską, której przeciwstawiał się od samego początku. Ukoronowaniem jego zabiegów o zachowanie ortodoksji w Kościele było potępienie nauczania Nestoriusza na Trzecim Soborze Powszechnym – soborze w Efezie w roku 431.

Zmarł w Aleksandrii w 444 r. Jego nauczanie odegrało znaczną rolę w sporze o Trzy Dzieła, będącym przedłużeniem dysput chrystologicznych, zakończonym dekretem Piątego Soboru Powszechnego Konstantynopolitańskiego II (553). Cerkiew prawosławna nazwała patriarchę Cyryla "Pieczęcią Ojców" i obdarzyła go powszechnym kultem.

Czasy Cyryla to szczyt rozwoju patriarchatu Aleksandrii i jego oddziaływania, także w sferze świeckiej. Biskupi Aleksandrii utracili swoje znaczenie już za następcy Cyryla, Dioskura.

Relikwie świętego miały być w VIII wieku przeniesione do Rzymu do kościoła Matki Bożej na Polu Marsowym.

Ikonografia

W ikonografii wschodniej święty przedstawiany jest w biskupich szatach z dużymi krzyżami. Na głowie ma charakterystyczny kaptur, również zdobiony krzyżami. Prawą ręką błogosławi, lewą trzyma Ewangelię. Ma zwężającą się ku dołowi, rozdwajającą się, siwą brodę. Często towarzyszy mu św. Atanazy Wielki, arcybiskup aleksandryjski (jego wspomnienie przypada na ten sam dzień). W sztuce zachodniej jego atrybutem jest gołąb na ramieniu, czasami kodeks.

Dzień obchodów

W Kościele prawosławnym dzień świętego Cyryla obchodzony jest 18/31 stycznia i 9/22 czerwca,tj. 31 stycznia i 22 czerwca wg kalendarza gregoriańskiego, w Kościele katolickim wspomnienie obchodzone jest 27 czerwca.

O czci i kulcie w duchu i w prawdzie (De adoratione et cultu in spiritu et veritate) Praca koronkowa (Glaphyra) Komentarz do Księgi Izajasza Komentarz do Proroków Mniejszych Komentarz do Ewangelii według świętego Jana 156 Homilii do Ewangelii według świętego Łukasza Komentarz do Ewangelii według świętego Mateusza Skarbiec nauk o świętej współistotnej Trójcy (Thesaurus de sancta et consubstantiali trinitate) O świętej i współistotnej Trójcy (De sancta et consubstantiali trinitate) Wykład prawdziwej wiary (De recta fide) Do księżniczek (Ad reginas) Przeciw bluźnierstwom Nestoriusza (Adversus Nestorii blasphemias) Apologetyk do cesarza (Apologeticus ad imperatorem Krótkie uwagi o wcieleniu Jednorodzonego (Scholia de incarnatione Unigeniti) O jedności osoby Chrystusa (Quod unus sit Christus) Przeciwko tym, którzy nie chcą uznać Świętej Dziewicy za Bogarodzicę (Adversus nolentes confiteri sanctam Virginem esse Deiparam) Apologia religii chrześcijańskiej przeciw dziełom bezbożnego Juliana (Adversus libros athei Iuliani) 29 Listów wielkanocnych Tablica paschalna (za lata 403 -512)

W roku 1883 Papież Leon XIII ogłosił Cyryla Doktorem Kościoła. Z okazji 1500-letniej rocznicy soboru efeskiego papież Pius XI wygłosił mowę ku czci świętego oraz wydał encyklikę Lux veritatis (25 grudnia 1931), w której ukazał wkład św. Cyryla Aleksandryjskiego w nauczanie Kościoła o Boskim Macierzyństwie Maryi. W 1944 Pius XII wydał encyklikę Orientalis Ecclesiæ poświęconą osobie Cyryla. Podczas audiencji generalnej 3 października 2007 Benedykt XVI wygłosił mowę o Cyrylu.